TARİHİ TÜRK LEHÇELERİNDE VE TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE GENİŞ ZAMAN ÜZERİNE BİR İNCELEME

Özet

Bu çalışmada geniş zaman eklerinin tarihi Türk lehçelerinde ve Türkiye Türkçesinde kullanımı ele alınmıştır. Geniş zaman eki olarak kullanılan -r, -Ar, -Ir ve -Ur eklerinin geniş zamanı karşılamakla birlikte anlam kayması yoluyla diğer kipleri karşılaması üzerinde durulmuş; -r, -Ar, -Ir ve -Ur eklerinin aynı zamanda yapım eki olarak kullanımı örneklerle izah edilmiştir. Ayrıca “tur-” fiili ile -ur ekinin beraber kullanıldığında geniş zaman yerine başka zamanların teşkilinde görev aldığı görülmüştür: -gU turur kalıbının Karahanlı Türkçesinde gelecek zamanın oluşumunda kullanıldığı; Harezm Türkçesinde -A/-U turur kalıbının şimdiki zaman eki olarak kullanıldığı; -p, -Ip, -Up turur kalıbının az rastlanmakla beraber öğrenilen geçmiş zamanı ve görülen geçmiş zamanı karşıladığı; -GU turur kalıbının gelecek zaman eki olarak kullanıldığı; Kıpçak Türkçesinde -p, -Ip, -Up turur/-ptur kalıbının öğrenilen geçmiş zamanı karşıladığı; A/ -y turur, -A/-y dIr<turur kalıbının şimdiki zaman eki olarak kullanıldığı; -AyUr, -IyUr, -yUr, -Ayor, -Ayorur eklerinin seyrek de olsa şimdiki zaman eki olarak kullanıldığı; Çağatay Türkçesinde -p turur, -pDUr, -GAndUr, -GAn turur eklerinin yaygın olan öğrenilen geçmiş zaman eki olarak kullanıldığı; -A durur, -AdUr, -ydUr/-A dur kalıplarının şimdiki zaman eki görevinde olduğu; GU+iyelik ekleri+turur, -GU+iyelik ekleri+Dur kalıplarının gelecek zamanı karşıladığı; -A yorur, -U/-yU yorur kalıplarının şimdiki zaman görevinde kullanıldığı; Eski Anadolu Türkçesinde -(y) A yor(ur) ve -(y) U turur kalıplarının 15. Yüzyıldan itibaren şimdiki zaman çekiminde kullanıldığı; -(y)Up dUr(U)r/-(y)Up dur ekinin öğrenilen geçmiş zaman eki olarak kullanıldığı; -(y)Up dur(ur) ekinin görülen geçmiş zaman işlevinde kullanıldığı örneklerle açıklanmıştır. Özellikle Türkiye Türkçesinde geniş zaman eklerinin cümlelerde zaman anlamı dışında başka anlamların oluşumuna katkıda bulunduğu örneklerle ortaya konmuştur. Tarihi Türk lehçelerinde ve Türkiye Türkçesinde -r, -Ar, -Ir ve - Ur geniş zaman eklerinin ünlü ya da ünsüz ile biten fiil kök ve gövdelerine hangi kaideye göre geldiği ve bu konudaki düşünceler üzerinde durulmuştur.

Abstract

In this study, the use of the present tense suffixes in the historic Turkish dialects and Turkey Turkish was discussed. Used as the present tense suffix, the suffixes of -r, -Ar, -Ir and - Ur not only correspond to the present tense, but also correspond to other modals through semantic shift. This is emphasized; the usage of the suffixes of -r, -Ar, -Ir and - Ur as derivational affixes were explained through examples. In addition, when the verb "tur-" is used together with the suffix of -ur, it is seen that it is functional in the formation of other tenses instead of present time: that the structure of -gU turur is used in the formation of the future tense in Karahanlı Turkish; that the structure of -A/-U turur is used as the suffix of present progressive tense in Khwarezm Turkish; that the structure of -p, -Ip, -Up turur corresponds , although used rarely, to learned past tense and experienced past tense; that the structure of -GU turur is used as the suffix of future tense; that the structure of -p, -Ip, -Up turur/-ptur corresponds to learned past tense in Kipchak Turkish; that the structure of A/ -y turur/ -A/-y dIr<turur is used as the suffix of present progressive tense; that the suffixes of -AyUr, -IyUr, -yUr, -Ayor, -Ayorur are used, although rarely, as the suffix of present progressive tense; that in Chagatai Turkish, the suffixes of -p turur, -pDUr, -GAndUr, -GAn turur are used as the suffix of learned past tense which is widely used; that the structures of -A durur, -AdUr, -ydUr/-A dur function as the suffix of present progressive tense; that the structures of GU+possessive suffixes+turur, -GU+possessive suffixes+Dur correspond to future tense; that the structures of -A yorur, -U/-yU yorur function as the suffix of present progressive tense; that in the Old Anatolian Turkish the structures of -(y) A yor(ur) and -(y) U turur have been used in the inflection of present progressive tense since the 15th century; that the suffix of -(y)Up dUr(U)r/-(y)Up dur is used as the suffix of learned past tense, and that the suffix of -(y)Up dur(ur) functions as the experienced past tense were explained by giving examples. Especially, that in Turkey Turkish, the present tense suffixes contribute to the formation of other meanings in addition to the tense meaning in the sentences were demonstrated by examples. Additionally, it was discussed as to according to which rule the present tense suffixes of -r, -Ar, -Ir and - Ur appear with the verb roots and stems ending with a vowel or consonant in the historical Turkish dialects and Turkey Turkish.

Yazarlar

Metin DEMİRCİ, & Dursun KIRMIT, & Dursun KIRMIT, & Dursun KIRMIT

Anahtar Kelimeler

Geniş zaman, -r, -Ar, -Ir ve -Ur ekleri, turur yapısı

Yayın Bilgileri

Cilt

3

Sayı

10

Yıl

2016

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.17121/ressjournal.534

Dosyalar