TARİHİ TÜRK LEHÇELERİNDE VE TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE GENİŞ ZAMAN ÜZERİNE BİR İNCELEME

Abstract

Bu çalışmada geniş zaman eklerinin tarihi Türk lehçelerinde ve Türkiye Türkçesinde kullanımı ele alınmıştır. Geniş zaman eki olarak kullanılan -r, -Ar, -Ir ve -Ur eklerinin geniş zamanı karşılamakla birlikte anlam kayması yoluyla diğer kipleri karşılaması üzerinde durulmuş; -r, -Ar, -Ir ve -Ur eklerinin aynı zamanda yapım eki olarak kullanımı örneklerle izah edilmiştir. Ayrıca “tur-” fiili ile -ur ekinin beraber kullanıldığında geniş zaman yerine başka zamanların teşkilinde görev aldığı görülmüştür: -gU turur kalıbının Karahanlı Türkçesinde gelecek zamanın oluşumunda kullanıldığı; Harezm Türkçesinde -A/-U turur kalıbının şimdiki zaman eki olarak kullanıldığı; -p, -Ip, -Up turur kalıbının az rastlanmakla beraber öğrenilen geçmiş zamanı ve görülen geçmiş zamanı karşıladığı; -GU turur kalıbının gelecek zaman eki olarak kullanıldığı; Kıpçak Türkçesinde -p, -Ip, -Up turur/-ptur kalıbının öğrenilen geçmiş zamanı karşıladığı; A/ -y turur, -A/-y dIr<turur kalıbının şimdiki zaman eki olarak kullanıldığı; -AyUr, -IyUr, -yUr, -Ayor, -Ayorur eklerinin seyrek de olsa şimdiki zaman eki olarak kullanıldığı; Çağatay Türkçesinde -p turur, -pDUr, -GAndUr, -GAn turur eklerinin yaygın olan öğrenilen geçmiş zaman eki olarak kullanıldığı; -A durur, -AdUr, -ydUr/-A dur kalıplarının şimdiki zaman eki görevinde olduğu; GU+iyelik ekleri+turur, -GU+iyelik ekleri+Dur kalıplarının gelecek zamanı karşıladığı; -A yorur, -U/-yU yorur kalıplarının şimdiki zaman görevinde kullanıldığı; Eski Anadolu Türkçesinde -(y) A yor(ur) ve -(y) U turur kalıplarının 15. Yüzyıldan itibaren şimdiki zaman çekiminde kullanıldığı; -(y)Up dUr(U)r/-(y)Up dur ekinin öğrenilen geçmiş zaman eki olarak kullanıldığı; -(y)Up dur(ur) ekinin görülen geçmiş zaman işlevinde kullanıldığı örneklerle açıklanmıştır. Özellikle Türkiye Türkçesinde geniş zaman eklerinin cümlelerde zaman anlamı dışında başka anlamların oluşumuna katkıda bulunduğu örneklerle ortaya konmuştur. Tarihi Türk lehçelerinde ve Türkiye Türkçesinde -r, -Ar, -Ir ve - Ur geniş zaman eklerinin ünlü ya da ünsüz ile biten fiil kök ve gövdelerine hangi kaideye göre geldiği ve bu konudaki düşünceler üzerinde durulmuştur.

Authors

Metin DEMİRCİ, & Dursun KIRMIT, & Dursun KIRMIT, & Dursun KIRMIT

Keywords

Geniş zaman, -r, -Ar, -Ir ve -Ur ekleri, turur yapısı

Publication Information

Volume

3

Issue

10

Year

2016

Language

Turkish

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.17121/ressjournal.534

Files