“DEVON-U LUG‘OT” SO‘ZLARI UCHUN FIHRIST”NING YARATILISHI VA ASOS MANBASI

Özet

Аbdurauf Fitrat’ın ilmî çalışmalarını, edebiyat bilimi ile dil biliminin çeşitli alt alanlarında yürüttüğü araştırmalar oluşturur. Özellikle dil biliminin sözlük bilimi (leksikografi) sahasında ortaya koyduğu çalışmalar, yalnızca dil bilimiyle sınırlı kalmayıp edebiyat bilimi, edebiyat teorisi, edebiyat tarihi, edebî eleştiri ve tarihî poetika gibi alanlarla da doğrudan ilişkilidir. Fitrat’ın “Devon-u Lug‘otit Türk” üzerine gerçekleştirdiği incelemeler çerçevesinde kaleme aldığı iki temel eseri – “En Eski Türk Edebiyatı Nümuneleri” ile “‘Devon-u Lug‘ot’ Sözleri İçin Fihrist” – her ne kadar farklı türlerde yazılmış olsa da sözlük bilimi ortak paydasında birleşmektedir. “En Eski Türk Edebiyatı Nümuneleri”, XX. yüzyılın başında hazırlanmış ilk edebî derlemelerden biri olarak değerlendirilebilirken, “‘Devon-u Lug‘ot’ Sözleri İçin Fihrist” ise “Devon-u Lug‘otit Türk” için düzenlenmiş ilk indeks sözlük niteliğini taşımaktadır. Bu makalede, Fitrat’ın söz konusu külliyatındaki sözlük bölümü ile “‘Devon-u Lug‘ot’ Sözleri İçin Fihrist”te yer alan madde başları karşılaştırmalı olarak incelenmektedir. Ayrıca “Fihrist”in ortaya çıkışı, yapısal özellikleri ve düzenleniş ilkeleri üzerinde durulmakta; bu doğrultuda alimin sözlük hazırlama yöntemine ilişkin bilimsel çıkarımlara ulaşılmaktadır. Araştırmada istatistiksel değerlendirme, yorumlayıcı çözümleme ve karşılaştırmalı analiz gibi yöntem ve tekniklerden yararlanılmıştır.

Abstract

Аbdurauf Fitrat ilmiy labaratoriyasini adabiyotshunoslik, tilshunoslikning turli sohalaridagi ilmiy tadqiqotlar tashkil qiladi. Olimning tilshunoslikning leksikografiya yo‘nalishidagi izlanishlari nafaqat tilshunoslik, balki adabiyotshunoslik, adabiyotshunoslikning adabiyot nazariyasi, adabiyot tarixi, adabiy tanqid, tarixiy poetika yoʼnalishilari bilan uzviy bog‘liq. Xususan, olimning “Devon-u lug‘otit turk” asari tadqiqiga bag‘ishlangan ikki yirik asari: “Eng eski turk adabiyoti namunalari” va “Devon-u lug‘ot” so‘zlari uchun fihrist” garchi ikki turli janrdagi asarlar bo‘lsa-da, ularni lug‘at ilmi birlashtirib turadi. Olimning “Eng eski turk adabiyoti namunalari” majmuasi XX asr boshlarida yaratilgan ilk majmua bo‘lsa, “Devon-u lug‘ot” sozlari uchun fihrist” asar “Devon-u lug‘otit turk” asari uchun tuzilgan ilk indeks lug‘at sanaladi. Maqolada Fitratning “Eng eski turk adabiyoti namunalari” majmuasidagi lug‘at qism “Devon-u lug‘ot” so‘zlari uchun fihrist” so‘zliklari bilan qiyosiy o‘rganiladi. “Devon-u lug‘ot” so‘zlari uchun fihrist” asarining yaratilishi, tarkibiy tuzilishi borasida to‘xtalinadi. Shu asosda olimning lug‘at tuzish printsipi, borasida ilmiy xulosalar taqdim etiladi. Tadqiq davomida statistik, sharhlash, komparativistik tahlil usul va metodlaridan foydalaniladi.

Yazarlar

Hamroyeva Orzigul Jalolovna

Anahtar Kelimeler

Külliyat, sözlük, sözlük bilimi, fihrist, indeks, edebî parça.

Yayın Bilgileri

Cilt

12

Sayı

95

Yıl

2025

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.17121/ressjournal.3707

Dosyalar